تعریف بیماری
اِماِس Multiple Sclerosis که با نام اختصاریِ MS شناخته میشود،در سال ۱۸۶۸ توسط ژان-مارتن شارکو یک عصبشناس و استاد آسیبشناسی آناتومی اهل فرانسه توصیف شد.بیماری التهابی که در آن غلافهای میلین سلولهای عصبی در مغز و نخاع آسیب میبینند.
غلاف میلین یک لایه پروتئینی روی رشته های عصبی است که این امر باعث افزایش سرعت هدایت پیامهای الکتریکی در طول تار عصبی میشود.
میلین افزون بر افزایش سرعت انتقال پیامهای عصبی ، وظیفه نگهداری از سلولهای عصبی را نیز به عهده دارد.این آسیبدیدگی میتواند در توانایی بخشهایی از سیستم عصبی که مسئول ارتباط هستند اختلال ایجاد کند و باعث به وجود آمدنِ علائم و نشانههای زیادِ جسمی شود.
اماس به چند شکل ظاهر میشود و علائم جدید آن یا به صورت عودِ مرحلهای (به شکل برگشتی) یا در طولِ زمان (به شکل متناوب) اتفاق میافتد.
اگرچه علت بیماری مشخص نیست اما مکانیزمِ اصلیِ آن آسیب زدن توسط سیستم ایمنی بدن یا اختلال در سلولهای تولیدکنندهٔ غلافِ میلین است (بیماری خودایمنی هنگامی رخ میدهد که دستگاه ایمنی بدن به اشتباه حمله به خود بدن را آغاز میکند) دلایل ارائه شده در مورد این مکانیزمها شامل عوامل ژنتیکی ( وراثت )، عوامل محیطی( عفونت ) ، نژاد و عوامل جغرافیایی و سایر بیماری ها است.
معمولاً اماس بر اساس نشانهها و علائم و نتایج آزمایشهای پزشکی تشخیص داده میشود. پیشترها درمانِ مشخصی برای اماس وجود نداشت تا اینکه محققانِ کانادایی موفق به درمانِ آن شدند.
درمانهای موجود به منظور بهبود عملکرد بدن پس از هر حمله و جلوگیری از حملات جدید صورت می گیرد این بیماری بهطور معمول در سنین ۲۰ تا ۵۰ سالگی و در زنان حدود ۲ برابر مردان اتفاق میافتد .
علائم بیماری
آسیب میلین در سیستم عصبی مرکزی باعث اختلال در انتقال پیامهای عصبی بین مغز و نخاع و سایر قسمتهای بدن میشود. این اختلال در انتقال پیام باعث ایجاد علائم اولیه ام اس میشود که نوع آنها به محل وقوع آسیب، بستگی دارد.
1– خستگی یکی از شایعترین علائم ام اس است که در حدود ۸۰% بیماران روی میدهد. خستگی بر توانایی فرد در انجام امور روزمره در منزل و محل کار تاثیر بسزایی دارد و ممکن است برجستهترین علامت بیماری در فردی باشد که محدودیت فعالیتی دیگری ندارد.
2– خواب رفتگی صورت، بدن یا اندامها (دستها و پاها) یکی از علائم شایع ام اس است و اغلب، اولین علامتی است که در بیماران دیده میشود. مشکلات راه رفتن، حفظ تعادل و هماهنگی اعضای بدن مشکلات راه رفتن، جزء شایعترین محدودیتهای حرکتی در بیماران مبتلا به ام اس هستند.
3– اختلال عملکرد مثانه که حداقل در ۸۰% بیماران مبتلا به ام اس روی میدهد .
4– اختلال عملکرد رودهای یکی دیگر از نگرانیهای عمده در مبتلایان به ام اس است.
5– مشکلات بینایی، در بسیاری از مبتلایان نخستین علامت بیماری است. شروع ناگهانی دوبینی، درد چشم یا تاری شدید بسیار نگران کننده است
6– سرگیجه و احساس منگی یکی از مشکلات متداول در بیماران ام اس است. این بیماران احساس سبکی سر و عدم تعادل دارند و ممکن است بیماران احساس کنند که اشیاء به دور سر آنها میچرخد
7– درد نیز جزء علائم شایع ام اس است.
8– تغییرات شناختی در مبتلایان به ام اس، شایع است و حدود ۵۰% از بیماران مبتلا تا حدی در این زمینه دچار مشکل میشوند.
9– تغییرات احساسی مبتلایان به ام اس در پاسخ به استرسهای ناشی از زندگی با یک بیماری مزمن و غیرقابل پیشبینی و به دلیل تغییرات ایمنی و عصبی حاصل از بیماری صورت می گیرد.
10– اختلال در صحبت کردن ، اختلالات در کلام و صدا در حدود ۲۵ تا ۴۰ درصد از مبتلایان به ام اس
11– اختلال در بلع غذا، به علت آسیب اعصابی که عضلات کوچک دهان و حلق را کنترل میکنند، ایجاد میشود
12– کاهش شنوایی یک علامت ناشایع در ام اس است و فقط حدود ۶ درصد از بیماران مبتلا به ام اس دچار اختلال شنوایی میشوند.
13– بسیاری از مبتلایان به ام اس تا حدی دچار لرزش غیرقابل کنترل میشوند. این لرزش ممکن است در قسمتهای مختلف بدن روی دهد
مراجعه به متخصص مغز و اعصاب ، انجام تست های تشخیصی مثل MRI ، آزمایش خون و… به منظور تشخیص قطعی بیماری و شروع درمان
علت بیماری
هنوز علت بروز بیماری ام اس تشخیص داده نشده است و هیچ کس نمیداند که چرا سیستم ایمنی بدن به خلاف میلین حمله میکند و باعث آسیب دیدگی آن میشود. اما عقیده دارند که مجموعه ای از عوامل محیطی و فاکتورهای ژنتیکی در بروز این اختلال نقش دارند.
برخی از محققان به بررسی علت حمله بدن به غلاف پوششی سلولهای عصبی در ارتباط با برخی از انواع عفونتهای ویروسی پرداختهاند. برخی دیگر از محققان ارتباطاتی را بین ابتلا به بیماری ام اس و کمبود ویتامین دی نشان دادهاند. استعمال دخانیات و سیگار کشیدن میتواند ریسک ابتلا به این بیماری را افزایش دهد. تعداد زیادی از افراد مبتلا به ام اس هیچ یک از فاکتورهای خطر شناخته شده را ندارند. حدود ۲۰ درصد از افراد مبتلا به ام اس سابقه خانوادگی دارند اما حتی گاهی اوقات یکی از دوقلوهای همسان دچار ام اس است و باعث میشود احتمال ابتلای دوقلوی دیگر ۲۰ تا ۴۰ درصد افزایش پیدا کند. به این ترتیب میتوان گفت اگرچه داشتن سابقه خانوادگی میتواند احتمال ابتلای سایر اعضا را افزایش دهد معمولا ام اس به عنوان یک بیماری ژنتیکی یا وراثتی در نظر گرفته نمیشود.
عوارض بیماری
هنگامی که یک فرد مبتلا به MS می شود، سیستم ایمنی بدن به آرامی به غلاف میلین حمله می کند. میلین از سلول هایی است که محیط سیستم عصبی را تشکیل می دهند و دور سلول عصبی پیچیده اند. هنگامی که این سلول ها آسیب دیده اند، اعصاب در معرض لطمه قرار می گیرند و مغز در ارسال سیگنال به بقیه بدن دچار مشکل می شود.
قطع ارتباط بین مغز و اندام ها، ماهیچه ها، بافت ها و سلول های خونی ناشی از اعصاب آسیب دیده باعث ایجاد علایمی از جمله:
- سرگیجه
- گیجی
- مشکلات حافظه
- تغییرات احساسی یا شخصیتی
افسردگی و سایر تغییرات در مغز می تواند نتیجه مستقیم ام اس، یا نتیجه ی غیر مستقیم از ناتوانی بدن در مقابله با شرایط بیماری باشد.
در موارد نادرییا پیشرفته بیماری، آسیب عصبی می تواند باعث لرزش، تشنج و مشکلات شناختی شود که بسیار شبیه به سایر بیماری های عصبی مانند دمانس (آلزایمر) یا زوال عقل است.
افت بینایی و شنوایی
مشکلات بینایی اغلب اولین نشانه MS برای بسیاری از افراد است. علایمی نظیر:
- دوبینی
- تاری دید
- درد
- مشکلات کنتر بینایی
می تواند ناگهان شروع شود و بر روی یک یا هر دو چشم اثر بگذارد. در بسیاری از موارد، مشکلات بینایی موقت یا خود محدود کننده هستند و احتمالا از التهاب عصبی یا خستگی عضلات چشم ایجاد می شوند.
اگر چه برخی از افراد مبتلا به ام اس دارای مشکلات بینایی دائمی هستند، اما اغلب موارد خفیف هستند و می توانند به طور موثر با استروئیدها و سایر درمان های کوتاه مدت درمان شوند.
به ندرت، افراد مبتلا به MS ممکن است دچار کم شنوایی یا ناشنوایی در نتیجه ی آسیب به ساقه ی مغز می شوند. این نوع مشکلات شنوایی معمولا به تنهایی حل می شود، اما در بعضی موارد می تواند دائمی باشد.
صحبت کردن، بلعیدن و تنفس
در حدود ۴۰ درصد از افراد مبتلا به ام اس مشکلات گفتاری دارند. این مشکلات شامل:
- گفتار ناواضح
- تولید و تلفظ ضعیف
- مشکلات مربوط به کنترل بلندی صدا
- تغییرات زیر و بمی صدا
- کاهش کیفیت صدا
- گرفتگی صدا یا نفس آلودگی
چنین اثراتی اغلب در دوره های عود یا در نتیجه ی خستگی رخ می دهد.
مشکلات گفتاری می تواند به علت مشکلات تنفسی ناشی از ضعف یا آسیب اعصابی باشد که عضلات قفسه سینه را کنترل می کنند. دشواری کنترل عضلات درگیر در تنفس می تواند در اوایل بیماری شروع شود و با پیشرفت MS بدتر شود. این عوارض خطرناک اما کمیاب MS است که اغلب می تواند از طریق کار با یک متخصص تنفسی یا گفتاردرمانگر بهبود یابد.
مشکلات بلع کمتر از مشکلات گفتاری رایج است، اما می تواند بسیار جدی تر باشد. آنها ممکن است هنگامی که آسیب عصبی عضلات را ضعیف می کند و مانع از توانایی بدن برای کنترل عضلات درگیر در بلع می شود، رخ دهند. هنگامی که بلع مناسب قطع شود، غذا یا نوشیدنی می تواند به ریه وارد شود و خطر ابتلا به عفونت ها مانند عفونت ریه (پنومونی) را افزایش دهد.
سرفه و خفگی هنگام غذا خوردن و آشامیدن می تواند نشانه های مشکل بلع باشد و باید بلافاصله بررسی شود. گفتاردرمانگران اغلب می توانند به مشکل صحبت کردن و بلعیدن کمک کنند.
دستگاه گوارش
مشکلات مثانه و عملکرد روده معمولا در MS رخ می دهد. مشکلاتی نظیر:
- یبوست
- اسهال
- از دست دادن کنترل مدفوع
در برخی موارد، رژیم غذایی و فیزیوتراپی یا استراتژی های مراقبت از خود، می تواند تاثیر این مشکلات را در زندگی روزمره کاهش دهد. در موارد دیگر، داروها یا مداخلات شدید ممکن است لازم باشد.
استفاده از سوند ممکن است گاهی لازم باشد. به این دلیل که آسیب عصبی بر میزان ادراری که افراد مبتلا به MS می توانند به راحتی در مثانه نگه دارند اثر بگذارد. در نتیجه می تواند منجر به عفونت اسپاستیک مثانه، عفونت های دستگاه ادراری (UTIs) یا عفونت های کلیه شود. این مشکلات می توانند ادرار را دردناک و بسیار مکرر کنند (حتی در سراسر شب یا زمانی که ادرار کم در مثانه وجود دارد).
اکثر مردم به طور موثر می توانند مشکلات مثانه و روده را کنترل کنند و از عوارض آن اجتناب کنند. با این وجود ممکن است در صورت عدم درمان، مشکلات جدی و یا مشکلات بهداشتی برای فرد رخ دهد. با پزشک خود در مورد مسائل مثانه یا روده و گزینه های درمان مشورت کنید.
پیشگیری و تشخیص بیماری
پس از آن که پزشک توانست ابتلای بیمار به ام اس را تشخیص دهد، فرایند درمان آغاز خواهد شد که شامل دارو درمانی و روشهای تغییر دهنده سیر پیشرفت بیماری میباشد تا علائم بیمار کنترل شود. استفاده از روشهای توانبخشی و تغییر سبک زندگی به بهبود کیفیت زندگی بیماران مبتلا به ام اس کمک میکند.
دارو درمانی
داروهایی که برای افراد مبتلا به ام اس استفاده میشوند در دو دسته قرار دارند که عبارتند از داروهای تغییر دهنده سیر بیماری که روند پیشرفت بیماری را کند میکنند و داروهایی که به کنترل علائم بیماری کمک مینمایند.
دی متیل تریپتامینها اولین داروهایی هستند که برای درمان ام اس مورد استفاده قرار میگیرند. این داروها به طور مستقیم به بهبود علائم کمک نمیکنند اما از پیشرفت بیماری جلوگیری مینمایند.
تحقیقات انجام شده بر داروهای تغییر دهنده سیر بیماری نشان داده که این داروها علاوه بر آن که تعداد دفعات عود بیماری را کاهش میدهند میتوانند از شدت بیماری نیز بکاهند. به علاوه داروهای تغییر دهنده سیر بیماری باعث کاهش تعداد و اندازه ضایعات مغزی نخاعی میشوند و روند پیشرفت بیماری را کاهش میدهند.
دی متیل تریپتامینها با توجه به مزایای بسیار خوبی که دارند پس از تایید بیماری به سرعت توسط پزشک تجویز میشوند. هرچه فرآیند درمان با این داروها سریعتر آغاز شود میتواند به کاهش علائم بیماری و بهبود عملکرد فرد کمک کند.
دی متیل تریپتامینها به اشکال مختلفی از قبیل داروهای تزریقی، خوراکی و وریدی وجود دارند. تعداد زیادی از این داروها مورد تایید سازمان غذا و داروی آمریکا قرار دارند و برای درمان انواع ام اس عود کننده در بزرگسالان تجویز میشوند که شامل اس ام اس پیشرونده ثانویه و ام اس عود کننده پیشرونده است.
اوکره لیزوماب دارویی است که برای درمان ام اس پیشرونده اولیه تجویز میشود و میتوگزانترون برای درمان ام اس پیشرونده ثانویه، اس ام اس پیشرونده عود کننده، و اس ام اس عود کننده بهبود یابنده تجویز میشود.
انواع دیگری از داروها وجود دارد که پزشک با توجه به شرایط بیمار به منظور کنترل علائم او تجویز میکند.
تغییر سبک زندگی
تغییر سبک زندگی بیش از آنچه که تصور میکنید در کنترل بیماری ام اس نقش دارد. اگرچه تغییر سبک زندگی نمیتواند جایگزین دارو باشد نتایج مطلوبی را ایجاد میکند.
رژیم غذایی
پیروی کردن از رژیم غذایی سالم و مناسب میتواند به بهبود علائم بیماری کمک کند. در این راستا باید بیمار با پزشک خود همکاری لازم را داشته باشد تا اقدامات لازم به منظور بهبود علائم او انجام شود. انجمن ملی ام اس پیشنهاد کرده که بیماران، رژیم غذایی متعادل سرشار از فیبر که حاوی مقدار بسیار کمی اسیدهای چرب اشباع شده است داشته باشند. پیروی کردن از این رژیم غذایی به حفظ سلامت قلب کمک میکند و باعث کاهش وزن اضافی و تناسب اندام خواهد شد. نکات مهمی که باید در تغذیه مورد استفاده قرار بگیرد به شرح زیر میباشد:
رژیم غذایی سرشار از انواع حبوبات و غلات، میوه و سبزیجات
استفاده از منابع پروتئین سالم
استفاده از چربیهای سالم مانند بادام، آووکادو و بلارد
درمان شانه نابرابر: حرکات اصلاحی مناسب برای شانه های نامتقارن
این بیماران باید به شدت از مصرف غذاهای فرآوری شده خودداری کنند یا استفاده از آنها را به حداقل برسانند و از قند و نمک کمتری استفاده کنند. پزشک از بیمار میخواهد پس از تغییر رژیم غذایی خود به حالاتش توجه کند و نتایج حاصل از تغییر رژیم غذایی را بررسی کند.
استفاده از مکملهای ویتامین دی و پروبیوتیکها توانسته نتایج خوبی را در بیماران مبتلا به ام اس نشان دهد. پزشک یا متخصص تغذیه دوز صحیح استفاده از این محصولات را به بیمار گوشزد خواهد کرد.
اصلاح الگوی خواب
تعداد زیادی از افراد مبتلا به بیماری ام اس با اختلالات خواب دست و پنجه نرم میکنند و به عبارتی اختلال خواب یکی از علائم بیماری ام اس محسوب میشود. ام اس میتواند به طور مستقیم باعث بروز اختلالات خواب مانند آپنه خواب یا بی خوابی شود. گاهی اوقات اختلالات خواب میتواند به عوارض جانبی مصرف برخی داروها ارتباط داشته باشد.
از آنجایی که اختلال خواب یک مشکل پیچیده است باید به پزشک مراجعه کرد تا علت بروز آن را مشخص کند و از روشهای درمانی مناسب به منظور درمان استفاده نماید.
به طور کلی شما میتوانید با پیروی کردن از مواردی مانند اصلاح الگوی خواب که تحت عنوان بهداشت خواب شناخته میشود به بهبود سلامت خود کمک کنید. به نکات زیر توجه داشته باشید:
راس ساعت مشخصی بخوابید و از خواب بیدار شوید.
محیط خواب شما باید کاملا آرامش بخش باشد.
پس از انجام دادن فعالیتهایی که باعث اختلال خواب میشوند یا داشتن رابطه جنسی در نزدیکی ساعات خواب خودداری کنید.
به مدت ۴ تا ۶ ساعت قبل از خواب از مصرف کافئین یا سایر انواع محرکها مانند الکل خودداری کنید.
در صورتی که علی رغم رعایت کردن این موارد همچنان با مشکل خواب مواجه هستید بهتر است به پزشک مراجعه نمایید تا به کمک رفتاردرمانی شناختی به بهبود کیفیت خواب شما کمک کند.
روشهای درمانی جایگزین دارو
انواع مختلفی از روشهای درمانی و مکمل جایگزین دارو وجود دارد که استفاده از آنها میتواند به بهبود علائم ام اس کمک کند البته این روشها نمیتوانند جایگزین داروهای اصلی شوند اما به بهبود علائم بیماری و افزایش توانایی عملکردی بیمار کمک خواهند کرد.
با توجه به علائم بیماری و نحوه تاثیر گذاری آنها بر زندگی بیمار، میتوان از کاردرمانی و فیزیوتراپی بهره گرفت. متخصص کاردرمانی یا متخصص فیزیوتراپی نحوه انجام دادن فعالیتهای روزمره به اشکال مختلف را به بیمار آموزش میدهند تا عضلات او کمتر خسته شوند و بیمار دچار درد نشود.
ورزش کردن به نحوی که باعث خستگی بیمار نشود میتواند نتایج بسیار خوبی را به وجود بیاورد.
تعداد زیادی از افراد مبتلا به MS از روشهای درمانی مرتبط با سلامت ذهن و بدن استفاده میکنند که به کاهش استرس، بهبود سلامت ذهن و کاهش مشکلات روحی به بیمار کمک مینمایند.
برخی از روشهایی که برای سلامت ذهن و جسم مورد استفاده قرار میگیرند عبارتند از ریلکسیشن تراپی، یوگا و مدیتیشن.
